Lịch sử vũ trụ học (Phần 17)

Chương 5

VŨ TRỤ DÃN NỞ

Các lí thuyết vũ trụ tĩnh tại

“Chưa bao giờ trong lịch sử khoa học lại có một thời kì mà những lí thuyết và giả thuyết mới phát sinh, thu hút sự chú ý, và bị vứt bỏ liên tiếp nhau nhanh đến mức như trong 15-20 năm qua”.

Willem de Sitter, 1931

alt

 Nhà thiên văn người Hà Lan Willem de Sitter vào năm 1898.

Trở lại những năm tháng khám phá và chuyển biến lớn từ 1915 đến 1930, nhà thiên văn Hà Lan Willem de Sitter đã nhận định đúng thời kì đó có lẽ là phi thường nhất được biết từ trước tới nay đối với các nhà khoa học vật lí. Theo lí thuyết tương đối và thuyết lượng tử, các nhà vật lí bắt đầu với Albert Einstein đã mang lại những lời giải thích hoàn toàn mới, và thật ngạc nhiên, về năng lượng, vật chất, sự hấp dẫn, cả không gian và thời gian. Khi các nhà thiên văn thử áp dụng những công cụ mới này cho vũ trụ học, họ đã giật mình với những khám phá của mình. Như đã mô tả ở phần trước, khái niệm Thiên hà Lớn của Harlow Shapley nhanh chóng được kế tiếp bởi bằng chứng của Edwin Hubble về sự tồn tại của các vũ trụ cô lập. Kì lạ hơn nữa, vào cuối thập niên 1920, người ta nhận thức được rằng vũ trụ đang dãn nở.

Sự nhận thức chỉ đến sau một cuộc chiến đấu vất vả. Vào đầu thế kỉ 20, quan điểm chung của mọi người cho rằng vũ trụ là tĩnh tại – ít nhiều gì đó mang tính bất diệt. Einstein đã trình bày quan điểm tổng quát vào năm 1917 sau khi de Sitter nêu ra các phương trình có thể mô tả một vũ trụ đang dãn nở, một vũ trụ có sự bắt đầu. Einstein đã viết thư cho ông ta như sau: “Trường hợp này gây kích thích đối với tôi”. Trong một lá thư khác, Einstein viết “Phải thừa nhận rằng những khả năng như thế hình như là vô nghĩa”.

Trong các phương trình trường hấp dẫn của ông, Einstein khi đó chỉ mang lại một công cụ toán học súc tích có thể mô tả cơ cấ tổng quát của vật chất và không gian xem vũ trụ là một tổng thể. Sự cong kì lạ của không gian tiên đoán trong các phương trình đó nhanh chóng được chứng thực trong những thí nghiệm nổi tiếng, và bởi những nhà khoa học hàng đầu hồi đầu thế kỉ 20 tán thành rằng các phương trình trường của Einstein có thể tạo ra một cơ sở cho vũ trụ học. Vấn đề duy nhất là tìm một lời giải cho những phương trình đơn giản này – nghĩa là, sáng tạo ra một mô hình vũ trụ - là một cơn ác mộng toán học.

“Tôi đã nổi xung lên nhưng thật là chuyện viễn vông… Cho nên chúng ta hãy thỏa mãn và không nên mong đợi câu trả lời, và nên gặp nhau một lần nữa càng sớm càng tốt!”

Einstein viết cho de Sitter, năm 1916

Năm 1916, vào giữa cuộc Thế chiến thứ nhất, Einstein đã gặp de Sitter ở đất nước Hà Lan trung lập. Được khích lệ và phê bình lẫn nhau, họ đã đưa ra hai mô hình vũ trụ, tức là hai lời giải khác nhau cho các phương trình trường. Nhưng cả hai mô hình dường như đều cần có sự điều chỉnh đặc biệt. Mô hình của de Sitter chỉ có thể ổn định nếu như nó không chứa vật chất gì. De Sitter hi vọng mô hình đó vì nguyên nhân gì đó có thể được điều chỉnh để mô tả vũ trụ thực, mang lại mật độ vật chất gần đủ tới không. Điều gây ấn tượng nhất về vũ trụ trống rỗng của ông là một hiệu ứng kì lạ tác dụng lên ánh sáng - càng xa tâm toán học (gốc tọa độ), tần số của dao động sáng càng thấp. Điều đó có nghĩa là một vật càng ở xa trong vũ trụ kì lạ này thì ánh sáng phát ra từ nó càng có vẻ có tần số chậm dần.

Nỗ lực đầu tiên của Einstein về một mô hình giống như vậy không thể chứa vật chất và ổn định. Trong các phương trình cho thấy vũ trụ là tĩnh tại lúc mới bắt đầu, thì lực hút hấp dẫn của vật chất sẽ làm cho nó rơi trở lại vào nhau. Điều đó có vẻ buồn cười, vì không có lí do gì để giả sử không gian lại không bền như thế.

Einstein nhận thấy ông có thể làm cho mô hình của ông trở nên ổn định bằng cách thêm một hằng số đơn giản vào các phương trình. Nếu hằng số này khác không, thì mô hình sẽ không phải co sập lại dưới lực hấp dẫn riêng của nó. “Hằng số vũ trụ” này, Einstein thừa nhận, chỉ là một “thuật ngữ giả thuyết”. Nó “không được yêu cầu bởi lí thuyết cũng không có vẻ tự nhiên từ quan điểm lí thuyết”. Thật vậy, “thuật ngữ đó cần thiết chỉ vì mục đích tạo ra sự phân bố tĩnh tại trong chừng mực nào đó của vật chất”.

alt

Albert Einstein (trái) và Wilhelm de Sitter (phải) thảo luận trên bảng đen về lí thuyết vũ trụ dãn nở của de Sitter. Bức ảnh này chụp năm 1932 tại Viện Công nghệ California.

“Việc đưa ra một hằng số như thế ngụ ý là một sự hi sinh lớn của tính đơn giản hợp lí của lí thuyết… Kể từ khi tôi đưa ra thuật ngữ này, tôi đã làm một việc trái lương tâm mình… Tôi không thể tin rằng một thứ xuẩn ngốc như thế sẽ được nhận thức trong tự nhiên”

Einstein viết cho Lamaitre, năm 1947

Ánh sáng phát ra từ các tinh vân xa xôi

Niềm tin mạnh mẽ vào một vũ trụ tĩnh tại chỉ có thể bị lật đổ bởi sức nặng của các quan sát tích lũy. Bằng chứng đầu tiên trong số những quan sát này được công bố vào năm 1915. Có khả năng quan sát đó không đến được với Einstein khi ông đang phát triển lí thuyết của ông và trao đổi thông tin với de Sitter. Thế chiến thứ nhất đã làm gián đoạn việc truyền đạt thông tin giữa các quốc gia nói tiếng Anh và nước Đức, nơi Einstein nghiên cứu, còn de Sitter chỉ có bản công bố gián tiếp, không đầy đủ của quan sát quan trọng đó.

alt

Quan sát đó được thực hiện tại Đài quan sát Lowell ở Arizona. Người sáng lập của nó, Percival Lowell, nghi ngờ rằng các vạch quang phổ nhìn thấy trong ánh sáng phát ra từ một loại tinh vân, tinh vân “hành tinh”, có thể cùng tìm thấy trong phổ của tinh vân xoắn ốc. Năm 1909, Lowell nhờ người phụ tá của ông là Vesto Slipher thu thập phổ của tinh vân xoắn ốc. Ban đầu Slipher ngờ vực không biết điều đó có thực hiện được hay không. Sau đó, ông nhận thấy đối với các tinh vân có những bề mặt mở rộng của chúng, trái với ảnh điểm của các sao, yếu tố quan trọng của thiết bị không phải là kích thước kính thiên văn (Đài quan sát Lick đối thủ ở California có một chiếc kính thiên văn lớn hơn nhiều) mà là “tốc độ” camera – thời gian phơi sáng cần thiết để chụp ảnh phổ tinh vân.

alt

alt

Tinh vân hành tinh giống như thế này là một đốm khí rộng lớn thường xuất hiện dưới dạng vòng, có phần giống như quỹ đạo của một hành tinh. Chúng được biết tới trong thiên hà của chúng ta, tương đối gần. Tinh vân xoắn ốc như hình bên dưới, nhìn từ trẻn xuống, được biết tới trong những thiên hà giống như thiên hà của chúng ta, nhưng ở xa hơn nhiều.

alt

Với một chiếc camera mới, tốc độ của nó tăng gấp 30 lần, vào đêm 17/9/1912, Slipher đã thu được một ảnh phổ cho tinh vân Tiên Nữ. Ảnh phổ cho thấy tinh vân đó đang tiến về phía hệ Mặt Trời với một tốc độ cao đến ngạc nhiên. Slipher tiến hành thêm các quan sát, phơi sáng cùng một tấm phim trong nhiều đêm (ví dụ đêm 29, 30 và 31/12/1912). Các vận tốc phát sinh này trung bình khoảng 300 km/s. Vận tốc đó quá lớn nên một số nhà thiên văn không tin là nó tồn tại.

Suốt hai năm sau đó, Slipher đã đo vận tốc cho các tinh vân xoắn ốc khác. Một vài phép đo đầu tiên cho thấy các tinh vân đang tiến tới ở mạn nam thiên hà của chúng ta và các tinh vân đang lùi ra xa thì nằm ở mạn bên kia. Slipher đặt ra giả thuyết “trôi giạt”. Ông cho rằng thiên hà của chúng ta đang chuyển động tương đối so với tinh vân, tiến về phía nam và tiến ra xa khỏi phía bắc. Tuy nhiên, nhiều quan sát tinh vân xoắn ốc mâu thuẫn với điều này. Các tinh vân đang lùi ra xa được tìm thấy ở cả mạn nam lẫn mạn bắc thiên hà của chúng ta. Tuy vậy, Slipher vẫn theo đuổi lí thuyết trôi giạt của ông. Ông tranh luận rằng có lẽ nhiều quan sát hơn nữa sẽ tìm được ít nhất là một sự trội hơn của các tinh vân đang tiến đến gần ở mạn nam, hướng mà ông cho là thiên hà của chúng ta về phía đó.

alt

Thiên hà Tiên Nữ

Một lời giải thích khác về vận tốc nhìn thấy ở các tinh vân xoắn ốc sớm được nêu lên. Mô hình vũ trụ tĩnh tại của de Sitter có một tần số thu nhỏ của những dao động sáng theo khoảng cách tăng dần. De Sitter tính ra các vận tốc bằng cách sử dụng quy luật tần số của ánh sáng quan sát thấy sẽ biến thiên nếu như nguồn phát sáng đang chuyển động nhanh ra xa – nhưng có lẽ đây là một ảo tưởng. Có khả năng những đối tượng ở xa không thật sự đang lùi ra xa ở tốc độ lớn, mà chỉ phát ra một tần số ánh sáng khác đi. Không có gì giống như thế xảy ra trong mô hình vũ trụ tĩnh tại của Einstein, nên phép đo của Slipher có thể mang lại một sự chọn lựa giữa hai mô hình.

Thế chiến thứ nhất đã làm chậm việc truyền đạt thông tin, nhưng vào năm 1921 de Sitter đã biết các phép đo vận tốc của Slipher đối với 25 tinh vân xoắn ốc. Trong đó chỉ có 3 tinh vân đang tiến tới gần. Chúng có thể được giải thích là kết quả của những vận tốc lớn theo những hướng ngẫu nhiên, chồng chất lên sự lùi ra xa có hệ thống nhỏ hơn nhiều. De Sitter vẫn lưỡng lực không đưa ra bất cứ kết luận nào. Các vận tốc được biết, nhưng nửa kia thuộc quan hệ tiên đoán được – khoảng cách đến tinh vân – là ẩn số. Thông tin quan trọng này sẽ được Edwin Hubble phát triển khi ông mở rộng các phép đo “vũ trụ cô lập” của mình (đã mô tả ở phần trước).

Xem lại Phần 1 | Phần 2 | Phần 3 | Phần 4 | Phần 5 | Phần 6 | Phần 7 | Phần 8 | Phần 9 | Phần 10 | Phần 11 | Phần 12 | Phần 13 | Phần 14 | Phần 15 | Phần 16

Vui lòng ghi rõ "Nguồn Thuvienvatly.com" khi đăng lại bài từ CTV của chúng tôi.

Nếu thấy thích, hãy Đăng kí để nhận bài viết mới qua email
Tin tức vật lý
Extension Thuvienvatly.com cho Chrome

Thêm ý kiến của bạn

Security code
Refresh

Các bài khác


Sai lệch 9 phần trăm
10/07/2019
Một sai lệch giữa các phép đo về hằng số Hubble khiến các nhà khoa học phát vấn liệu có điều gì đó không đúng trong hiểu
Vật lí học và chiến tranh - Từ mũi tên đồng đến bom nguyên tử (Phần 44)
10/07/2019
Chương 12 HÊ, NHÌN ĐI… NÓ BAY KÌA! Khí động lực học và những máy bay đầu tiên Không bao lâu sau khi những máy bay đầu tiên
Vật lí học và chiến tranh - Từ mũi tên đồng đến bom nguyên tử (Phần 43)
10/07/2019
SỰ THĂNG BẰNG CỦA VIÊN ĐẠN Như ta đã thấy ở phần trước, yếu tố chính làm thăng bằng một viên đạn là chuyển động
Rốt cuộc hydrogen kim loại đã được tạo ra hay chưa?
09/07/2019
Rất nhiều nhà vật lí trong các năm qua khẳng định rằng họ có thể biến hydrogen thành kim loại bằng cách nén nó cực mạnh,
Trái Đất tử ngoại nhìn từ một đài quan sát trên Mặt Trăng
09/07/2019
Hành tinh nào thế này? Trái Đất đấy. Bức ảnh màu giả này cho thấy Trái Đất trông như thế nào trong miền ánh sáng tử
Một trường hợp phản trực giác trong đó hai điện tích cùng dấu hút nhau
09/07/2019
Khi nói đến điện tích, luôn có một chân lí bất di bất dịch: điện tích trái dấu hút nhau, cùng dấu đẩy nhau. Nhưng trong
Xác định lại các giới hạn của độ chuẩn xác đo lường
09/07/2019
Trong hàng thế kỉ, con người đã và đang mở rộng kiến thức của mình về thế giới thông qua việc đo lường ngày càng chính
Bảng tuần hoàn hóa học tốc hành (Phần 44)
09/07/2019
Boron Là á kim duy nhất trong một nhóm nếu không đã gồm toàn kim loại, boron là nguyên tố đứng đầu nhưng không tiêu biểu lắm

Chúng tôi hiện có hơn 60 nghìn tài liệu để bạn tìm

360 độ

Vật lý 360 độ là trang tin nhanh, trao đổi chuyên đề vật lý và các khoa học khác cũng như các nội dung liên quan đến dạy và học.
Hi vọng các bạn giúp chúng tôi bằng cách đăng kí làm CTV.
Liên hệ: banquantri@thuvienvatly.com