Sóng hấp dẫn: Những điều nên biết

Các nhà thiên văn làm việc trong nhóm BICEP2 đã công bố phát hiện ra vết tích của sóng hấp dẫn nguyên thủy phát sinh lúc Big Bang khai sinh ra vũ trụ của chúng ta hồi 13,8 tỉ năm trước. Khám phá đó mang tính bước ngoặt trong lịch sử khoa học, nhưng các khái niệm liên quan lại không hề quen thuộc đối với nhiều người. Một số câu hỏi đáp dưới đây sẽ giúp bạn hiểu thêm phần nào vấn đề đang nổi sóng này.

Khám phá BICEP2 có ý nghĩa gì?

Các nhà khoa học sẽ làm sáng tỏ dần các hệ quả của khám phá này trong những năm sắp tới. Nhưng một số hàm ý chính đã khá rõ ràng:

Albert Einstein đã dự đoán “sóng hấp dẫn” hồi gần 100 năm trước, nhưng ông cũng tính được rằng chúng sẽ cực kì yếu, yếu đến mức ông nghĩ rằng chúng sẽ không bao giờ được dò tìm ra. Các kết quả BICEP2 là bằng chứng có sức thuyết phục nhất rằng sóng hấp dẫn thật sự tồn tại.

Sóng hấp dẫn là sự xác nhận của một lí thuyết trụ cột của bức tranh vũ trụ học hiện nay. Lí thuyết này, gọi là lí thuyết lạm phát, phát biểu rằng trong những thời khắc tồn tại đầu tiên của nó, Vũ trụ đã trải qua một giai đoạn ngắn dãn nở theo hàm số mũ.

Trong giai đoạn lạm phát, nhiệt độ của Vũ trụ – và do đó, năng lượng đạt tới bởi các hạt sơ cấp – cao hơn gấp hàng nghìn tỉ lần nhiệt độ có thể thu được trong phòng thí nghiệm ngày nay, kể cả trong các máy va chạm hạt như Máy Va chạm Hadron Lớn tại CERN, gần Geneva, Thụy Sĩ.

Vì lạm phát là một hiện tượng lượng tử và sóng hấp dẫn là bộ phận thuộc vật lí cổ điển, nên sóng hấp dẫn xác lập một liên hệ giữa hai lí thuyết, và có thể là bằng chứng đầu tiên rằng lực hấp dẫn có bản chất lượng tử giống hệt như các lực còn lại của tự nhiên.

alt

Sóng hấp dẫn lan truyền trong không gian (Ảnh: Henze/NASA)

Sóng hấp dẫn là gì?

Theo lí thuyết tương đối rộng Einstein, lực hấp dẫn là cách thức khối lượng làm biến đổi hình dạng của không gian: ở gần các vật thể khối lượng lớn, cấu trúc của không gian trở nên bị cong. Nhưng sự cong này không phải luôn luôn ở gần vật thể khối lượng lớn đó. Đặc biệt, Einstein nhận ra rằng sự biến dạng đó có thể truyền đi trong Vũ trụ, giống hệt như sóng địa chấn lan truyền trong lớp vỏ Trái đất. Tuy nhiên, không giống như sóng địa chấn, sóng hấp dẫn có thể lan truyền trong không gian trống rỗng – và chúng truyền đi ở tốc độ ánh sáng.

Nếu bạn có thể nhìn thấy một sóng hấp dẫn trực diện khi nó tiến về phía bạn, bạn sẽ thấy nó luân phiên co dãn không gian, theo chiều trên-dưới và trái-phải.

Lạm phát có phải là nguyên nhân duy nhất có thể tạo ra sóng hấp dẫn không?

Không. Bất cứ cái gì khối lượng lớn và đang trải qua sự gia tốc dữ dội đều tạo ra sóng hấp dẫn. Trong thực tế, những sóng hấp dẫn chúng ta có thể đo trực tiếp sẽ chỉ là những sóng phát sinh từ những sự kiện khốc liệt ví dụ như hai lỗ đen va chạm và hợp lại làm một. Một vài quan trắc trên thế giới đang cố gắng thu nhặt tiếng nhiễu xa xôi của những sự kiện hợp nhất lỗ đen như thế.

Tại sao không thể đo sóng hấp dẫn trực tiếp, mà chỉ phát hiện được thông qua kính thiên văn?

Sóng hấp dẫn phát sinh trong giai đoạn lạm phát vũ trụ vẫn đang cộng hưởng trong khắp Vũ trụ. Nhưng có lẽ chúng quá yếu để có thể đo trực tiếp. Thay vậy, các nhà khoa học tìm kiếm vết tích của chúng để lại trong nồi súp hạt sơ cấp tỏa khắp Vũ trụ lúc khoảng 380.000 năm sau Big Bang, cái chúng ta nhìn thấy qua “phông nền vi sóng vũ trụ”. Các quan trắc bức xạ nền vi sóng được thực hiện bằng các kính thiên văn dò tìm sóng vô tuyến, và vì thế các “gợn lăn tăn” trong phông nền đó do sóng hấp dẫn gây ra chỉ có thể phát hiện ra bởi kính thiên văn vô tuyến.

Tại sao khám phá được thực hiện tại Nam Cực?

Trạm Nam Cực Amundsen–Scott, nơi chứa thí nghiệm BICEP2, nằm trên thềm băng Nam Cực ở độ cao hơn 2800 m so với mực nước biển, vì thế khí quyển khá mỏng. Không khí rất khô ở đó cũng là lợi thế bởi vì hơi nước hấp thụ mất vi sóng. Và Nam Cực cũng hầu như không có cư dân sinh sống, cho nên không có tín hiệu nhiễu bởi điện thoại di động, vô tuyến truyền hình và các kênh thông tin điện tử khác của chúng ta.

Nguồn: Nature doi:10.1038/nature.2014.14886

Vui lòng ghi rõ "Nguồn Thuvienvatly.com" khi đăng lại bài từ CTV của chúng tôi.

Nếu thấy thích, hãy Đăng kí để nhận bài viết mới qua email
Tin tức vật lý
Tạo bảng điểm online

Thêm ý kiến của bạn

Security code
Refresh

Các bài khác


Phát hiện sao siêu mới chết đi chết lại nhiều lần
12/11/2017
Nó vừa mới nổ thôi. Hồi tháng Chín 2014, các nhà khoa học phát hiện một ngôi sao đang qua đời  ở giai đoạn nổ lưng
Tìm thấy khoảng trống lớn bên trong Đại Kim tự tháp Giza
11/11/2017
Một khoảng trống lớn vừa được tìm thấy bên trong Đại Kim tự tháp Giza, nhờ tia vũ trụ. Nếu không gian rộng lớn trên
Bom quark giải phóng năng lượng gấp tám lần bom khinh khí
08/11/2017
Hai nhà khoa học vừa công bố cho biết họ đã khám phá một sự kiện hạ nguyên tử mạnh đến mức các nhà nghiên cứu e ngại
Đôi điều về câu chuyện dò tìm sóng hấp dẫn
28/10/2017
Như lí thuyết tương đối rộng của Albert Einstein đã dự đoán vào năm 1916, một vật thể khối lượng lớn như Trái đất làm
Sơ lược từ nguyên vật lí hạt (Phần 6)
17/10/2017
hadron (hadros + on) Người đặt tên: Lev Okun, 1962 Thuật ngữ “hadron” được đặt ra tại Hội nghị Quốc tế về Vật lí Năng
Sơ lược từ nguyên vật lí hạt (Phần 5)
17/10/2017
boson W (weak + boson) Người đặt tên: Lý Chính Đạo và Dương Chấn Ninh, 1960 Là hạt mang lực yếu có mặt trong các tương tác
Chúng ta đã tìm thấy một nửa vũ trụ
15/10/2017
Một nửa lượng vật chất bình thường trong vũ trụ trước đây vắng mặt trong các quan sát mà không ai lí giải được, nay
Giải Nobel Vật Lý 2017 được trao cho việc dò tìm sóng hấp dẫn
09/10/2017
Rainner Weiss, Barry Barish và Kip Thorne chia nhau giải thưởng cho đóng góp của họ ở LIGO. DIVIDE CASTELVECCHI - Nature Ba nhà vật
Vui Lòng Đợi

360 độ

Vật lý 360 độ là trang tin nhanh, trao đổi chuyên đề vật lý và các khoa học khác cũng như các nội dung liên quan đến dạy và học.
Hi vọng các bạn giúp chúng tôi bằng cách đăng kí làm CTV.
Liên hệ: banquantri@thuvienvatly.com