Vì sao bầu trời có màu xanh?

Bầu trời xanh mỉm cười cùng tôi
Tôi chẳng còn gì ngoài bầu trời xanh...

- Irving Berlin

Nếu bạn từng hỏi tại sao, giống như Irving Berlin, bạn thấy “chẳng có gì hết ngoài bầu trời xanh”, thì xem như bạn đang có tâm trạng tốt. Nhiều thế kỉ trôi qua và rất nhiều con người thông minh – như Aristotle, Isaac Newton, Thomas Young, James Clerk Maxwell và Hermann von Helmholtz – đã chật vật đi tìm câu trả lời, một phần vì lời giải đáp có quá nhiều thành phần: màu sắc của ánh sáng mặt trời, góc tia nắng mặt trời truyền qua khí quyển, kích cỡ của các hạt bụi và các phân tử không khí, và phương thức mắt chúng ta cảm nhận màu sắc.

Bây giờ hãy tạm lấy bầu trời ra khỏi phương trình toán học và bắt đầu nhìn vào màu sắc thôi. Từ một quan điểm vật lí, màu sắc gợi đến bước sóng của ánh sáng nhìn thấy rời khỏi một vật và đi tới một bộ cảm biến, ví dụ như mắt người. Những bước sóng này có thể bị phản xạ, hay tán xạ, từ một nguồn bên ngoài, hoặc chúng có thể tỏa ra từ chính vật đó.

Màu sắc của một vật thay đổi tùy thuộc vào màu sắc chứa trong nguồn sáng; ví dụ, nước sơn màu đỏ, nhìn dưới ánh sáng xanh lam, trông có màu đen. Isaac Newton đã chứng minh với một lăng kính rằng ánh sáng mặt trời chứa đầy đủ màu sắc của phổ nhìn thấy, cho nên mọi màu sắc đều là có thể dưới ánh mặt trời.

Ở trường học, số đông chúng ta đã biết rằng một quả chuối trông có màu vàng là bởi vì nó phản xạ ánh sáng màu vàng và hấp thụ mọi bước sóng khác. Điều này là không chính xác. Quả chuối làm tán xạ màu cam và màu đỏ nhiều y màu vàng vậy, và làm tán xạ mọi bước sóng trong vùng nhìn thấy đến một chừng mực nhất định nào đó. Nguyên nhân thật sự nó trông có màu vàng liên quan đến cách mắt chúng ta cảm nhận ánh sáng. Tuy nhiên, trước khi đi sâu vào vấn đề đó, chúng ta hãy ngước mắt nhìn lại xem bầu trời thật ra có màu gì.

Bầu trời xang mang thi vị đến cho cuộc sống

Bầu trời xanh mang thi vị đến cho cuộc sống

Giống như quả chuối, các nguyên tử, phân tử và các hạt bụi trong khí quyển hấp thụ và làm tán xạ ánh sáng. Nếu chúng không làm thế, hoặc nếu Trái đất không có khí quyển, thì chúng ta sẽ cảm nhận mặt trời là một ngôi sao rất sáng trong số vô vàn ngôi sao khác trong một bầu trời đêm vĩnh cửu. Tuy nhiên, không phải mọi bước sóng trong phổ nhìn thấy đều bị tán xạ như nhau. Những bước sóng ngắn, năng lượng cao hơn, tiến về đầu tím của quang phổ, tán xạ tốt hơn những bước sóng tiến về đầu đỏ, dài hơn, và năng lượng thấp hơn. Xu hướng này một phần là do năng lượng cao của chúng, cho phép chúng chạy ping-pong đi xa hơn, và một phần là do hình dạng của các hạt bụi mà chúng tương tác trong khí quyển.

Vào năm 1871, ngài huân tước Rayleigh đã nghĩ ra một công thức mô tả một tập con của những tương tác này, trong đó các hạt khí quyển nhỏ hơn nhiều so với bước sóng của bức xạ đi tới chúng. Mô hình tán xạ Rayleigh cho thấy, trong những hệ như thế, cường độ của ánh sáng tán xạ biến thiên tỉ lệ nghịch với lũy thừa bốn của bước sóng của nó. Nói cách khác, bước sóng càng ngắn – như ánh sáng lam và tím – thì tán xạ xa hơn nhiều khi các hạt khí quyển – ví dụ như các phân tử oxygen và nitrogen – tương đối nhỏ. Dưới những điều kiện này, ánh sáng tán xạ còn có xu hướng khuếch tán đều nhau theo mọi hướng, đó là nguyên do vì sao bầu trời trông thấm đẫm màu sắc như thế.

Nếu chúng ta đủ khờ khạo mà nhìn thẳng vào mặt trời, chúng ta sẽ thấy mọi bước sóng, vì ánh sáng mặt trời khi đó sẽ đi thẳng vào mắt chúng ta. Đó là nguyên do mặt trời và vùng bao quanh nó trông có màu trắng. Khi chúng ta nhìn từ mặt trời ra xa, vào bầu trời trong sáng, chúng ta sẽ thấy ánh sáng chủ yếu từ những bước sóng tán xạ, ngắn hơn, như ánh sáng tím, chàm, và lam.

Vậy tại sao bầu trời không tím mà lại xanh? Câu trả lời nằm ở mắt của chúng ta. Cửa sổ tâm hồn của bạn cảm nhận màu sắc qua những cấu trúc gọi là tế bào hình nón. Mỗi võng mạc của bạn đan tua tủa khoảng 5 triệu tế bào hình nón, chúng gồm ba loại chuyên chức năng nhìn những màu sắc khác nhau. Mặc dù mỗi loại tế bào hình nón nhạy nhất với những bước sóng nhất định, nhưng vùng nhìn của các loại tế bào hình nón chồng lấn lên nhau. Vì thế, các quang phổ và kết hợp phổ khác nhau có thể được nhìn thấy là có cùng màu.

Không giống như thính giác của chúng ta, cái có thể nhận ra từng nhạc cụ phát trong một dàn nhạc, mắt và não của chúng ta cảm nhận những kết hợp nhất định của các bước sóng là một màu sắc rạch ròi. Thị giác của chúng ta cảm nhận ánh sáng lam-tím của bầu trời là một hỗn hợp của ánh sáng lam và ánh sáng trắng, và thế là bầu trời trong xanh trên đỉnh đầu của mỗi người chúng ta.

____

Màu sắc của bầu trời có thể thay đổi tùy thuộc vào bụi bặm, chất ô nhiễm và hơi nước, chúng ảnh hưởng đến sự hấp thụ và tán xạ của ánh sáng mặt trời theo những kiểu khác nhau. Tông màu đỏ của hoàng hôn chủ yếu là do thực tế ánh sáng mặt trời truyền xa hơn trong khí quyển để đi tới mắt chúng ta. Lúc ánh sáng đi tới mắt, nó đã bị tước hết những bước sóng ngắn, chúng đã bị tán xạ ra xa hết rồi, chỉ để lại bước sóng dài cùng ánh đỏ da diết của bầu trời hoàng hôn.

Theo HowStuffWorks

Vui lòng ghi rõ "Nguồn Thuvienvatly.com" khi đăng lại bài từ CTV của chúng tôi.

Nếu thấy thích, hãy Đăng kí để nhận bài viết mới qua email
Tin tức vật lý
Extension Thuvienvatly.com cho Chrome

Thêm ý kiến của bạn

Security code
Refresh

Các bài khác


Sơ lược từ nguyên vật lí hạt (Phần 6)
17/10/2017
hadron (hadros + on) Người đặt tên: Lev Okun, 1962 Thuật ngữ “hadron” được đặt ra tại Hội nghị Quốc tế về Vật lí Năng
Sơ lược từ nguyên vật lí hạt (Phần 5)
17/10/2017
boson W (weak + boson) Người đặt tên: Lý Chính Đạo và Dương Chấn Ninh, 1960 Là hạt mang lực yếu có mặt trong các tương tác
Chúng ta đã tìm thấy một nửa vũ trụ
15/10/2017
Một nửa lượng vật chất bình thường trong vũ trụ trước đây vắng mặt trong các quan sát mà không ai lí giải được, nay
Giải Nobel Vật Lý 2017 được trao cho việc dò tìm sóng hấp dẫn
09/10/2017
Rainner Weiss, Barry Barish và Kip Thorne chia nhau giải thưởng cho đóng góp của họ ở LIGO. DIVIDE CASTELVECCHI - Nature Ba nhà vật
Làm thế nào tạo ra á kim không chứa kim loại?
22/09/2017
Một loại vật liệu mới gọi là “á kim thung lũng spin” vừa được các nhà vật lí ở Nga, Nhật Bản và Mĩ dự đoán dựa
Thiên văn học là gì?
20/09/2017
Loài người từ lâu đã hướng mắt lên bầu trời, tìm cách thiết đặt ý nghĩa và trật tự cho vũ trụ xung quanh mình. Mặc dù
Một số thông tin thú vị về Mặt trăng
16/09/2017
Mặt trăng là vật thể dễ tìm thấy nhất trên bầu trời đêm – khi nó hiện diện ở đó. Vệ tinh thiên nhiên duy nhất của
Sơ lược từ nguyên vật lí hạt (Phần 4)
27/08/2017
boson (Bose + on) Người đặt tên: Paul Dirac, 1945 Boson được đặt theo tên nhà vật lí Satyendra Nath Bose. Cùng với Albert Einstein,
Vui Lòng Đợi

360 độ

Vật lý 360 độ là trang tin nhanh, trao đổi chuyên đề vật lý và các khoa học khác cũng như các nội dung liên quan đến dạy và học.
Hi vọng các bạn giúp chúng tôi bằng cách đăng kí làm CTV.
Liên hệ: banquantri@thuvienvatly.com